Tổng quan hiện trạng và giải pháp giảm chi phí logistics tại Việt Nam

Logistics đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và hiệu quả của chuỗi cung ứng quốc gia. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng và tăng trưởng mạnh của thương mại quốc tế, chi phí logistics trở thành một yếu tố then chốt quyết định giá thành hàng hóa, khả năng cạnh tranh xuất khẩu và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Tuy nhiên, tại Việt Nam, chi phí logistics vẫn được đánh giá ở mức cao so với nhiều quốc gia trong khu vực, đặt ra yêu cầu cấp thiết về cải thiện hạ tầng, quản lý và ứng dụng công nghệ nhằm giảm chi phí và nâng cao hiệu quả vận hành.

Theo nhiều nghiên cứu và báo cáo của các cơ quan quản lý cũng như tổ chức quốc tế, chi phí logistics của Việt Nam ước tính vào khoảng 16–20% GDP, cao hơn đáng kể so với các nền kinh tế phát triển như Hoa Kỳ, Nhật Bản hoặc các trung tâm logistics trong khu vực như Singapore, nơi chi phí logistics chỉ dao động khoảng 8–10% GDP. Mức chi phí cao này phản ánh những hạn chế trong cấu trúc hạ tầng vận tải, tổ chức chuỗi cung ứng và năng lực quản lý logistics của doanh nghiệp.

Một trong những nguyên nhân chính khiến chi phí logistics tại Việt Nam ở mức cao là sự mất cân đối trong cơ cấu vận tải. Hiện nay, vận tải đường bộ chiếm tỷ trọng rất lớn trong vận chuyển hàng hóa nội địa, ước tính khoảng 70–75% tổng khối lượng vận tải, trong khi các phương thức có chi phí thấp hơn như đường sắt, đường thủy nội địa và vận tải ven biển chưa được khai thác hiệu quả. Vận tải đường bộ có ưu điểm về tính linh hoạt nhưng chi phí nhiên liệu, chi phí cầu đường và mức tiêu hao năng lượng cao khiến chi phí vận chuyển tổng thể tăng đáng kể.

Bên cạnh đó, hạ tầng logistics và cảng biển tuy đã được cải thiện trong những năm gần đây nhưng vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Một số cảng biển lớn có năng lực khai thác container cao nhưng kết nối với hệ thống hậu phương cảng (hinterland) còn chưa đồng bộ, dẫn đến tình trạng ùn tắc hoặc chi phí vận chuyển nội địa cao. Ngoài ra, hệ thống trung tâm logistics và kho bãi tại nhiều địa phương còn thiếu quy hoạch tổng thể, dẫn đến sự phân tán và hiệu quả khai thác thấp.

Một yếu tố khác ảnh hưởng đến chi phí logistics là mức độ ứng dụng công nghệ và quản trị chuỗi cung ứng còn hạn chế. Phần lớn doanh nghiệp logistics tại Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ và vừa, nguồn lực đầu tư cho công nghệ thông tin, tự động hóa hoặc phân tích dữ liệu còn hạn chế. Điều này làm giảm hiệu quả trong việc tối ưu hóa vận tải, quản lý tồn kho và điều phối hoạt động logistics. Trong nhiều trường hợp, việc lập kế hoạch vận chuyển vẫn được thực hiện thủ công, dẫn đến tình trạng xe chạy rỗng hoặc sử dụng phương tiện không tối ưu.

Ngoài ra, thủ tục hành chính và quy trình logistics tại một số khâu vẫn còn phức tạp, làm tăng chi phí thời gian và chi phí giao dịch. Mặc dù Việt Nam đã triển khai hệ thống hải quan điện tử và cơ chế một cửa quốc gia, nhưng việc phối hợp giữa các cơ quan quản lý đôi khi chưa thật sự đồng bộ, đặc biệt trong các khâu kiểm tra chuyên ngành.

Trước những thách thức này, nhiều giải pháp đã được đề xuất nhằm giảm chi phí logistics và nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng tại Việt Nam. Trước hết, cần phát triển hệ thống vận tải đa phương thức, trong đó tăng cường vai trò của vận tải đường sắt, đường thủy nội địa và vận tải ven biển. Việc chuyển một phần hàng hóa từ đường bộ sang các phương thức vận tải có chi phí thấp hơn có thể giúp giảm đáng kể chi phí vận chuyển và giảm áp lực lên hệ thống giao thông đường bộ.

Thứ hai, cần đầu tư và quy hoạch đồng bộ hệ thống hạ tầng logistics, bao gồm cảng biển, trung tâm logistics, cảng cạn (ICD) và các hành lang vận tải kết nối. Việc hình thành các trung tâm logistics quy mô lớn gắn với các khu công nghiệp và cảng biển có thể giúp giảm chi phí lưu kho, gom hàng và phân phối. Đồng thời, cần nâng cao năng lực kết nối giữa các cảng biển với mạng lưới giao thông quốc gia để giảm chi phí vận chuyển từ cảng đến khu vực sản xuất và tiêu thụ.

Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và tự động hóa trong logistics là một giải pháp quan trọng. Các công nghệ như hệ thống quản lý vận tải (TMS), hệ thống quản lý kho (WMS), phân tích dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) có thể giúp tối ưu hóa tuyến vận chuyển, giảm thời gian giao hàng và nâng cao hiệu quả sử dụng phương tiện. Trong lĩnh vực cảng biển, các mô hình cảng thông minh (smart port) và hệ thống quản lý giao thông tàu biển có thể giúp nâng cao năng lực khai thác và giảm thời gian chờ đợi của tàu.

Thứ tư, cần cải cách thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý logistics. Việc đơn giản hóa thủ tục hải quan, mở rộng cơ chế một cửa quốc gia và tăng cường số hóa các quy trình quản lý sẽ giúp giảm chi phí giao dịch và thời gian thông quan. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhằm hạn chế sự chồng chéo trong kiểm tra chuyên ngành.

Cuối cùng, việc nâng cao năng lực của doanh nghiệp logistics trong nước cũng là một yếu tố quan trọng. Cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực logistics chất lượng cao và phát triển các dịch vụ logistics tích hợp có giá trị gia tăng cao. Ngoài ra, việc thúc đẩy hợp tác giữa doanh nghiệp logistics, các cảng biển và doanh nghiệp sản xuất sẽ góp phần xây dựng chuỗi cung ứng hiệu quả hơn.

Tóm lại, chi phí logistics tại Việt Nam hiện vẫn ở mức cao do nhiều yếu tố như cơ cấu vận tải chưa hợp lý, hạ tầng logistics chưa đồng bộ, mức độ ứng dụng công nghệ còn hạn chế và các thủ tục quản lý chưa tối ưu. Để giảm chi phí logistics và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, bao gồm phát triển vận tải đa phương thức, đầu tư hạ tầng logistics hiện đại, thúc đẩy chuyển đổi số và cải cách thủ tục quản lý. Việc thực hiện hiệu quả các giải pháp này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng, giảm chi phí vận tải và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.